In hoeverre zijn G. de Lairesse’s aanbevelingen over het gebruik van “schikking”, “ordinatie”, “welstand” en “koppeling” is in de tekening De mensheid voor de zondvloed van Abraham Bloemaert verwerk?

Abraham Bloemaert, De mensheid voor de zondvloed, zwart krijt, 345 x 492 mm, PK-1979-T-1 (1fb.1).

Abraham Bloemaert, (1566-1651) werd gezien als de vader van de Utrechtse schilderschool. Aanvankelijk begon hij in de maniëristische stijl en schilderde veel religieuze en mythologische stukken. [1]

Circa 80% van zijn schilderijen met een Bijbelse voorstelling  heeft een nieuwtestamentisch onderwerp.[2] 

Zijn oeuvre bestond uit ca. 200 schilderijen, 1000 tekeningen en 600 gravures. Abraham Bloemaert had een tekenacademie en meer dan 100 leerlingen. Zijn leven is goed gedocumenteerd door Karel van Mander (1548-1606).[3]

Veel van zijn schilderijen en tekeningen vallen op door asymmetrische composities, waarin groepen mensen een rol spelen. In dit betoog wordt focus gericht op het moderne begrip “compositie” en er wordt een link gelegd met een termen uit de 17^de eeuw die inhoudelijk naar dezelfde betekenis verwijzen, te weten “schikking’, “ordinatie” en “koppeling”. Tevens is de gratie en schoonheid van de afgebeelde figuren opvallend.

Uitleg 17^de -eeuwse kunstterminologie die op deze tekening van toepassing is

 Het hedendaagse woord “compositie’ werd in de tijd van de Abraham Bloemaert als “schikking” en ‘ordinatie’ genoemd. Het woord “koppeling” betekent samenhang.  De Lairesse vond de goede ‘schikking’ belangrijk. Eén van zijn adviezen is om het belangrijkste object in het centrum van compositie te zetten op een verhoging. De 17^de -eeuwse term “Sparteling” vertelt over hoe vormen beïnvloeden elkaar.[4] “Reddering" distributie van donker en licht als aspect van het algehele compositie. “Welstand” betekent “fraaiheid van vorm, schoonheid van voorkomen” en “optimale kwaliteit”. [5]  “Welstand without classica beauty is impossible thinks De Lairesse.”

“Aanminnelijck”= innemend, gracieuze elegantie, “gratie’, ‘bevalligheid’, (gratie, elegantie). Goede compositie valt hieronder. Er werd ‘schilderachtigheid’ nagestreefd als alternatief voor gratie. Symmetrie werd gezien als stijf. [6] 

De compositie in de tekening van Abraham Bloemaert, De mensheid voor de zondvloed, beantwoordt aan de regels omtrent wat men als hoogkwalitatief werk zag binnen de contemporaine kunst  

In de 17^de eeuw hebben diverse filosofen en kunstkenners geprobeerd om de regels omtrent wat de hoogkwalitatieve kunst te omschrijven. Men geloofde in de objectieve vastlegging  van de kunstregels. [7]

Gerard de Lairesse omschreef in zijn Groot Schilder-boek (1707) dat de ‘scjhikking’ is heel belangrijk in een kunstwerk. In de tekening van Abraham Bloemaert, De mensheid voor de zondvloed,  is precies zoals de Lairesse dat in zijn aanbevelingen beschreef: de belangrijkste object is in het centrum op een verhoging. We zien dat in het centrum op een verhoging een groep mensen is afgebeeld, ze drinken, lachen.

Naast het onderwerp, was ook de manier waarop een verhaal werd weergegeven door middel van compositie en design was een belangrijke wegingsfactor bij kwaliteitsoordeel in de zeventiende eeuw[8].

Minder klassiek georiënteerde denkers, zoals Karel van Mander en Philips Angel benadrukten het belang van het begrijpen van het ware karakter van het verhaal, om het natuurlijk (natuerlick) en levensecht (eygentlick) weer te geven, en om te benadrukken het hoofdonderwerp passend (scopus).[9]

Verder adviseerde Van Mander schilders om beide hoeken van een schilderij met gewaagde voorgrondfiguren, architectuur of ander meubilair, om de hoofdscène in te plaatsen de middelste grond, en om een blik in de verte op te nemen (‘doorsien’). Dit om diepte in een schilderij te suggereren. Van Mander schreef dat sommige landgenoten bekritiseerden Michelangelo's Laatste Oordeel omdat het zowel een repoussoir (‘iets groots in de voorgrond’) en een blik in de verte ontbrak .[10]

Om een duidelijk brandpunt (‘scopus’) te creëren, legde Van Mander uit dat je dit zou kunnen doen door het belangrijkste figuur op een platform of iets hoger gelegen vlak te plaatsen.[11] Zowel De Grebber als Samuel van Hoogstraten maar ook Gerard de Lairesse adviseerden om eenheid in een schilderij te creëren door figuren en hulpkenmerken te groeperen ( 'componeren' van een schilderij) gebruikmakend van de termen ‘toetreden’ (‘koppeling’) en ‘verbinden’ (‘bindend’). Smalle figuren moesten om de grote figuren heen. [12]

 Concluderend mag er gezegd worden dat de compositie in de tekening van Abraham Bloemaert, De mensheid voor de zondvloed, beantwoordt aan de regels omtrent wat men als hoogkwalitatief werk zag binnen de contemporaine kunst.

Literatuur

Vries, de. L.  “Gerard de Lairesse: the crucial vocabulary of an art theorist”. Brill: Oud Holland, 117, nr. ½, 2004.

Tummers, A. The Eye of the Connoisseur: Authenticating Paintings by Rembrandt and his Contemporaries. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2011.

Websites

Abraham Bloemaert, De mensheid voor de zondvloed, [Tekening]. Geraadpleegd op 1 maart 2021, van https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/1546933?solr_nav%5Bid%5D=2d806472f185527186fe&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=9 

[1] “Rijksmuseum”, de website van het Rijksmuseum, geraadpleegd op 17 april 2021, van https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/abraham-bloemaert

[2] “Centraalmuseum”, de website van het Centraal Museum, geraadpleegd op 17 april 2021, van https://www.centraalmuseum.nl/en/exhibitions/een-belangrijke-tekening-van-abraham-bloemaert

[3] “Boijmans”, de website van Boijmans en Van Beuningen, geraadpleegd op 14 april 2021, van https://www.boijmans.nl/collectie/kunstenaars/2781/abraham-bloemaert

[4] Lyckle de Vries, “Gerard de Lairesse: the crucial vocabulary of an art theorist”, 85.

[5] Lyckle de Vries, “Gerard de Lairesse: the crucial vocabulary of an art theorist”, 81-82.

[6] Ibid, 83.

[7] Tummers, 187.

[8] Tummers, 198.

[9] Ibid, 200.

[10] Tummers, 204.

[11] Tummers, 206.

[12] Tummers, 210.